لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

آنچه مسلم است کارآمدی مروجین نقش موثری در میزان موفقیت برنامه های ترویجی دارد و این کارآمدی بستگی به صلاحیتهایی دارد که مروجین باید واجد آن باشند. این تحقیق با هدف بررسی صلاحتی های مورد نیاز مروجین امور دام از دیدگاه پرسنل ترویج (مروجین و کارشناسان ترویج) سازمان جهاد سازندگی استان مرکزی صورت گرفت. تحقیق از نوع توصیفی- پیمایشی بوده که شناسایی صلاحیتها و اولویت بندی آنها مورد توجه قرار گرفته است. در این تحقیق علاوه بر بررسی منابع کتابخانه ای به منظور جمع آوری داده های مورد نیاز، از ابزار پرسشنامه و روش مصاحبه استفاده شده است. از آنجائیکه جامعه آماری فقط شامل 93 نفر مروج و کارشناس ترویج در استخدام سازمان جهاد سازندگی استان مزبور بوده اند، لذا به علت محدود بودن جامعه آماری از روش سرشماری استفاده گردید. در نهایت 67 مورد پرسشنامه (شامل 12 کارشناس ترویج و 55 مروج) تکمیل گردید. به منظور تجزیه و تحلیل داده های جمع آوری شده از نرم افزار spss/win و روش آمار توصیفی و آماره های فراوانی، انحراف معیار، واریانس، میانگین و ... وآزمون من وایت نی یو استفاده گردید. از دیدگاه جمعیت مورد مطالعه، مهمترین صلاحیتهایی که مروجین امور دام باید در هر یک از زمینه های فنی و حرفه ای، آموزشگری، فردی و اجتماعی، ارتباطی و ترویجی، مدیریتی، پژوهشگری و زراعی داشته باشند به ترتیب عبارتند از: مهارت در بهداشت جایگاه دام و واکسیناسیون، توانایی به کار گیری رسانه های آموزشی، جدیت و استقامت در کار و داشتن احساس مسئولیت، آشنایی با اصول آموزش بزرگسالان، شناخت قوانین مربوط به امور دام و توانایی اجرای آنها، توانایی جمع آوری اطلاعات، کار با روستائیان و انجام امور مربوط به روستا.

بالغ بر 27 نژاد گوسفندی در ایران وجود دارد که برای تعیین ظرفیت چرایی مراتع در هر منطقه، بسته به وزن واحد دامی هر نژاد و بر پایه کیفیت علوفه در دسترس، باید نیاز روزانه دام مشخص شود. در این پژوهش وزن زنده واحد دامی نژاد سنگسری مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور 2 گله از این نژاد گزینش و در قشلاق و ییلاق در هر گله 40 راس گوسفند شامل 15 میش 3 ساله، 15 میش 4 ساله، 5 راس قوچ 3 ساله و 5 راس قوچ 4 ساله وزن کشی شدند. در ییلاق علاوه بر این تعداد، 10 راس بره 3 ماهه و 10 راس بره 6 ماهه نیز وزن کشی شد. وزن یک واحد دامی این نژاد 36.98 کیلوگرم برآورد شده است و معادل واحد دامی برای قوچ، بره 6 ماهه و بره 3 ماهه به ترتیب 1.31, 0.64 و 0.42 واحد دامی است. دو فصل ییلاق و قشلاق، دو جنس میش و قوچ، دو گله 1 و 2 و دو سن 3 ساله و 4 ساله از نظر وزن دام ها در سطح %1 تفاوت معنی دار داشتند. همچنین برای تعیین کیفیت علوفه گیاهی 5 نمونه از هر گونه (با قطع 5 ﭘایه گیاه برای هر نمونه) قابل چرای دام تهیه و برای تعیین درصد پروتئین خام، دیواره سلولی بدون همی سلولز، قابلیت هضم ماده خشک و انرژی متابولیسمی مورد تجزیه شیمیایی قرار گرفت. کیفیت علوفه 10 گونه در ییلاق و 5 گونه در قشلاق مورد بررسی قرارگرفت و مقایسه میانگین به روش توکی روی این داده ها نشان دهنده تفاوت معنی دار بین گونه های مختلف از نظر کیفیت علوفه در سطح %5 بود که بیانگر لزوم محاسبه نیاز غذایی واحد دامی بر پایه کیفیت علوفه است. کیفیت علوفه در دسترس دام بستگی به ترکیب گیاهی مرتع دارد. نیازهای غذایی این نژاد با توجه به شرایط مختلف محیطی از جمله فاصله و شیبی که دام در روز طی کند 50 درصد بیش از مقدار محاسبه شده با دو روش بهره گیری از جدول NRC (1985) و معادله ماف (1984) برآورد شده است. با بهره گیری از جدول NRC میزان مورد نیاز روزانه دام به انرژی متابولیسمی استخراج و با توجه به کیفیت علوفه نیاز روزانه هر واحد دامی به علوفه خشک در ییلاق و قشلاق به ترتیب 1.00 و 1.04 کیلو گرم تعیین شد. با بهره گیری از معادله ماف میزان نیاز روزانه دام به انرژی متابولیسمی محاسبه و با توجه به کیفیت علوفه نیاز روزانه هر واحد دامی به علوفه خشک در ییلاق و قشلاق به ترتیب 0.9 و 0.92 کیلو گرم محاسبه شد.

برای رسیدن به عملکرد دام در سطح مطلوب، تامین نیاز غذایی دام از نظر عناصر معدنی ضروریست. به همین منظور، عناصر معدنی چهار گونه مهم مرتعی و مورد چرای دام Bromus tomentellus, Dactylis glomerata, Poa bulbosa و Stipa barbata در مراتع ییلاقی طالقان در مرحله رشد رویشی، گلدهی و بذردهی اندازه گیری شد. بنابراین، از هر گونه سه نمونه و حداقل پنج پایه از نقاط مختلف تیپ های گیاهی، برداشت گردید. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از تجزیه واریانس یک طرفه و به منظور مشاهده منابع تغییرات درون گروهی، از آزمون دانکن استفاده شد. همچنین با استفاده از آزمون t، مقدار عناصر مذکور با حد بحرانی شان برای تامین نیاز روزانه واحد دامی در حالت نگهداری، مقایسه شد. نتایج نشان داد که مقادیر عناصر معدنی با توسعه رشد گیاه کاهش می یابد. ضمن اینکه مقادیر مذکور در هر مرحله از رشد، بین گونه های مورد بررسی یکسان نمی باشد. به طور کلی، گونه های مورد بررسی از لحاظ مقادیر کلسیم، آهن، مس، منگنر و کبالت، به منظور تامین نیاز روزانه واحد دامی، در حد تامین نیاز دامی است ولی از نظر عناصر پرمصرف به ویژه مقادیر سدیم و منیزیم، کمتر از مقادیر مورد نیاز می باشد. بنابراین از این نتایج می توان به منظور برآورد نیاز روزانه دام در زمان ها و سال های مختلف استفاده کرد.

در برنامه ریزی چرای دام از مراتع باید با توجه به اختلاف در وزن زنده و احتیاج ها متفاوت انرژی واحد دامی، مقدار علوفه مورد نیاز را تعیین کرد. از طرف دیگر باید نیاز روزانه واحد دامی استفاده کننده از مرتع را بر اساس کمیت و کیفیت ترکیب علوفه مصرفی دام برآورد نمود. برای همین منظور بعد از انتخاب بخشی از مراتع منطقه فریدونشهر در استان اصفهان، اقدام به تیپ بندی پوشش گیاهی شد و در هر تیپ از تمامی گونه هایی گیاهی مورد چرای دام 500 گرم علوفه در مرحله گلدهی (فصل چرا) جهت تعیین کیفیت نمونه علوفه نمونه برداری و جمع آوری شد. پروتئین خام، دیواره سلولی منهای همی سلولز (ADF) ماده خشک قابل هضم (DDM) و انرژی متابولیسمی (ME) در سه تکرار به عنوان عوامل تعیین کننده کیفیت علوفه مورد ارزیابی قرار گرفتند. نژاد دامی غالب استفاده کننده از مراتع مورد مطالعه؛ گوسفند نژاد لری است که برای تعیین وزن زنده واحد دامی آن از سه گله موجود در 11 سامان عرفی با دام غالب از نژاد مورد نظر 10 میش بالغ و خشک سه ساله و 10 میش 4 ساله (ترکیب اصلی گله)، 5 راس قوچ سه ساله و 5 راس قوج 4 ساله و نهایتا 5 راس بره 6 ماهه به طور تصادفی انتخاب، علامت گذاری و در دو نوبت وزن شدند. عمل وزن کردن یک بار قبل از شروع چرا (اواسط اردیبهشت) و یک بار بعد از پایان فصل چرا (اوایل شهریور) انجام گرفت. میانگین وزن میش بالغ زنده غیرآبستن و خشک به عنوان وزن دام بالغ مد نظر قرار گرفت و 45 کیلوگرم متوسط وزن زنده به عنوان وزن میش بالغ این نژاد که معادل آن نسبت به واحد دامی کشور برابر 0.92 بدست آمد. نیاز غذایی در شرایط نگهداری و چرا در مرتع (70 درصد بیشتر از حالت نگهداری) با استفاده از رابطه پیشنهادی ماف محاسبه شد. مقدار انرژی متابولیسمی مورد نیاز روزانه دام بر اساس کیفیت علوفه در مرحله گلدهی حدود 1.09 کیلوگرم که با کاهش 30 درصدی کیفیت علوفه مقدارطی دوره چرا تا 1.58 کیلوگرم علوفه خشک در شبانه روز افزایش می یابد با توجه به تفاوت هایی که در ترکیب تیپ های گیاهی و علوفه تامین کننده انرژی متابولیسمی وجود دارد، نمی توان فقط مقادیر ثابت علوفه خشک را بدون توجه به ترکیب گیاهی مبنای محاسبه نیاز غذایی دام قرار داد.

اطلاع از نیاز به مواد مغذی روزانه دام های چرا کننده در مراتع مناطق مختلف آب و هوایی، بمنظور محاسبه ظرفیت چرا در طرح های مرتعداری، ضروری است. در همین راستا، نیاز انرژی قابل متابولیسم روزانه در سطح نگهداری گوسفند قزل در مراتع کوهستانی سهند بررسی شد. برای این منظور با توجه به میانگین مقادیر شاخص های کیفیت علوفه گونه های مرتعی و سهم آنها در ترکیب گیاهی مرتع در مراحل مختلف رشد، مقدار انرژی قابل متابولیسم در کیلوگرم علوفه خشک مراتع مورد چرا برآورد شد و با مد نظر قرار دادن نیاز انرژی قابل متابولیسم روزانه گوسفند قزل، مقدار علوفه تامین کننده نیاز دام در مراحل مختلف رشد، در مراتع منطقه برآورد گردید. نیاز انرژی قابل متابولیسم روزانه در سطح نگهداری میش، قوچ و بره قزل بر اساس معادله پیشنهادی ماف (MAFF، 1984) در حالت نگهداری و در شرایط چرا در مرتع و با مد نظر قرار دادن خصوصیات فیزیکی مراتع مورد مطالعه، فواصل آبشخور، تراکم گیاهان و اعمال ضریب افزایشی 60 درصد، به ترتیب 14.25، 18.82 و 10.75 مگاژول محاسبه گردید. بر مبنای نتایج حاصل، مقدار علوفه لازم برای تامین نیاز روزانه میش، قوچ و بره قزل با توجه به مقدار انرژی قابل متابولیسم در واحد وزن پوشش گیاهی مراتع منطقه در سال 1387، در مراحل اولیه رشد 1.61، 2.13 و 0.93، در اواسط مرحله رشد 1.83، 2.42 و 1.06 و در مراحل پایانی رشد 2.24، 2.96 و 1.30 کیلوگرم علوفه خشک برآورد گردید. مقادیر مذکور برای سال 1388، در مراحل اولیه رشد 1.57، 2.08 و 0.91، در اواسط مرحله رشد 1.73، 2.28 و 1.00 و در مراحل پایانی رشد 2.23، 2.94 و 1.29 کیلوگرم علوفه خشک و برای سال 1389، در مراحل اولیه رشد 1.55، 2.04 و 0.90، در اواسط مرحله رشد 1.82، 2.40 و 1.06 و در مراحل پایانی رشد 2.23، 2.94 و 1.29 کیلوگرم علوفه خشک برآورد شد. این نتایج نشان می دهد که زمان چرا بر نیاز روزانه دام موثر است و لازم است برای هر مرحله رشد مرتع، نیاز روزانه دام بر مبنای کیفیت علوفه مشخص شود. همچنین نتایج نشان داد با توجه به شرایط سال ممکن است، کیفیت علوفه گیاهان و به تبع آن مقدار علوفه تامین کننده نیاز انرژی قابل متابولیسم روزانه دام تا حدودی تغییر یابد ولی به دلیل هزینه بر بودن تعیین کیفیت علوفه، می توان از نتایج مذکور به منظور برآورد نیاز روزانه دام در سال های مختلف استفاده کرد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

اولین گام در یک مدیریت اصولی مرتع آگاهی از نیازهای غذایی دام، مقدار علوفه در دسترس و کیفیت علوفه مراتع می باشد. با توجه به اینکه در ایران دام غالب استفاده کننده از مراتع گوسفند است و بیش از 27 نژاد مختلف گوسفندی در کشور وجود دارد و هر نژاد دارای وزن زنده و شرایط فیزیولوژیکی خاص که در شرایط آب و هوایی و توپوگرافی متفاوت چرا می کند و در نتیجه دارای نیازهای غذایی متفاوت می باشند؛ باید برای نژاد غالب هر منطقه به طور جداگانه کیفیت علوفه را تعیین کرد تا بتوان بر اساس آن نیاز روزانه دام را تعیین نمود. این تحقیق بر مبنای مقایسه کیفیت علوفه 11 گونه از مراتع کلیبر در استان آذربایجان شرقی برای تعیین کیفیت علوفه و نیاز روزانه دام برای گوسفند نژاد مغانی در دو منطقه ییلاق و قشلاق انجام شد. نمونه گیری گیاهی برای بار اول در زمان گلدهی و برای بار دوم در زمان رشد کامل انجام شد. تعیین کیفیت علوفه بر مبنای ترکیبات شیمیایی (پروتئین خام(CP) ، دیواره سلولزی منهای همی سلولز (ADF)، قابلیت هضم ماده خشک  (DMD)و انرژی متابولیسمی (ME)) انجام شد. به منظور مقایسه از تجزیه واریانس یک طرفهANOVA  استفاده گردید و به منظور مشاهده منابع تغییرات درون گروهی و مقایسه گونه ها و نیز مراحل فنولوژی و نوع منطقه با یکدیگر از آزمون دانکن با سطح احتمال %1 استفاده شد. در این تحقیق اختلاف معنی داری بین محتویDMD ،CP  و ME در بین گونه های مختلف و مراحل فنولوژی متفاوت و مناطق مختلف وجود دارد. بالاترین کیفیت علوفه به گونه Festuca ovina و پایین ترین آن به گونه Hordeum glavum اختصاص دارد. در بین دو مرحله فنولوژی رشد کامل و مرحله گلدهی بالاترین درصد DMD، CPو میزان ME گونه ها به مرحله گلدهی و پایین ترین درصد آنها به مرحله رشد کامل اختصاص دارد. بالاترین درصد ADF در مرحله رشد کامل و پایین ترین درصد آن به مرحله گلدهی اختصاص دارد. بنابراین اختلاف معنی داری در سطح %1 بین درصد CP،ADF  و میزان ME گونه ها وجود دارد و همچنین اختلاف معنی داری بین مراحل مختلف فنولوژی و مناطق مختلف نیز یافت می شود. نیاز روزانه واحد دامی نژاد مغانی با استفاده از معادله ماف و با در نظر گرفتن کیفیت علوفه و همچنین شرایط منطقه مورد نظر، در دو مرحله فنولوژیکی برای شرایط نگهداری دام با اعمال ضریب %40 نیاز اضافی 1.39 کیلوگرم در مرحله گلدهی و 2.14 کیلوگرم علوفه در مرحله رشد کامل تعیین شد. به طور کلی با در نظر گرفتن متوسط انرژی متابولیسمی گونه ها، مقدار علوفه مورد نیاز دام در ییلاق 1.53 کیلوگرم و در قشلاق 1.95 کیلوگرم در روز خواهد بود.

تعیین ارزش غذایی گیاهان مرتعی، به منظور ارزیابی مقدار انرژی در دسترس دام در مراحل مختلف رشد، تشخیص زمان مناسب چرا و افزایش عملکرد دام بدون آسیب رساندن به گیاهان مرتعی موضوعی مهم است. در این مطالعه از 4 گونه مرتعی شاملAlopecurus textilis ، Festuca sulcata، Poa trivialis، Bromus tomentellus در مراحل مختلف رشد (رشد رویشی، گلدهی و بذردهی) در سال 1387 نمونه برداری شد. شاخصهای کیفیت علوفه شامل درصد پروتئین خام(CP) ، درصد الیاف نامحلول در شوینده اسیدی(ADF) ، درصد هضم پذیری ماده خشک  (DMD)و مقدار انرژی متابولیسمی (ME) بر مبنای دستورالعمل AOAC (2000) به منظور اطلاع از حد بحرانی شان برای تامین نیاز روزانه واحد دامی اندازه گیری شدند. به منظور مقایسه گونه ها و مراحل رشد از نظر شاخصهای کیفیت علوفه، از تجزیه و تحلیل واریانس یک طرفه (GLM) و به منظور مشاهده منابع تغییرات درون گروهی، از آزمون مقایسه دانکن استفاده شد. نتایج نشان می دهد که میانگین مقادیر پروتئین خام مراحل مختلف رشد به ترتیب عبارتند از 9.96، 8.18 و 6.09 درصد که در مراحل اولیه رشد و مرحله گلدهی، بالاتر و در مراحل پایانی رشد کمتر از مقدار تقریبی سطح بحرانی آن (7 درصد) برای تامین نیاز روزانه واحد دامی (گوسفند 50 کیلوگرمی) است. میانگین مقادیر هضم پذیری در مراحل رشد به ترتیب 51.34، 46.86 و 41.69 درصد می باشد که در مرحله رشد رویشی، بالاتر و در مرحله گلدهی و بذردهی، کمتر از سطح بحرانی آن (50 درصد) برای نیاز نگهداری یک واحد دامی است. مقادیر انرژی متابولیسمی نیز در مراحل مختلف رشد به ترتیب عبارتند از: 6.736، 5.97 و 5.09 مگاژول بر کیلوگرم ماده خشک که مقدار آنها در تمامی مراحل رشد کمتر از مقدار تقریبی سطح بحرانی آن (8 مگاژول) برای تامین نیاز نگهداری روزانه یک واحد دامی می باشد. این امر بیانگر این است که مطلوبیت کیفیت علوفه مرتع در مراحل مختلف رشد یکسان نمی باشد و لازم است نیاز روزانه واحد دامی بر مبنای کیفیت علوفه مشخص شود. بطور کلی گونه های مورد بررسی از نظر تامین پروتئین خام، به ویژه در مراحل اولیه رشد مطلوب ارزیابی می شوند، ولی از نظر تامین نیاز انرژی متابولیسمی روزانه دام چراکننده در منطقه، مطلوبیت کمی دارند.

تعیین واحد دامی، یکی از ملزومات اساسی به منظور محاسبه ظرفیت چرا است. برای انجام پژوهش حاضر، 24 نژاد گوسفند که غالبیت و پراکنش قابل توجهی در مناطق مختلف آب و هوایی داشتند، مشخص و از میان گله های موجود در مناطق زیست هر نژاد، دو گله انتخاب و در هر گله، 30 راس دام در رده های مختلف سنی و جنسی، به صورت تصادفی انتخاب و در فصول مختلف، وزن کشی شد. با استفاده از تجزیه و تحلیل خوشه ای، دسته بندی نژادها در طبقات وزنی انجام و بر اساس متوسط وزن بالغ نژادها، اندازه واحد دامی تعیین گردید. از نسبت وزن متابولیکی نژادهای گوسفندی به وزن متابولیکی واحد دامی، ضریب تبدیل (معادل واحد دامی) هر نژاد محاسبه شد. نژادهای گوسفندی بر مبنای وزن بلوغ، در سه گروه وزنی مجزا (سبک، متوسط و سنگین جثه) قرار گرفتند که متوسط وزن نژادها، 50 کیلوگرم به دست آمد. بر این اساس، اندازه واحد دامی برای دام های کوچک چراکننده در مرتع، یک رأس گوسفند بالغ غیرآبستن و خشک به وزن50 کیلوگرم، گزارش می شود که ضریب تبدیل هر یک از طبقات سبک، متوسط و سنگین جثه نسبت به واحد دامی، به ترتیب 7/0، 1 و 3/1 می باشد. نیاز روزانه واحد دامی بر حسب انرژی متابولیسمی در حالت نگهداری و در شرایط چرا در مرتع، با استفاده از معادله پیشنهادی MAFF (1984)، 80/6 مگاژول برآورد شد که بر اساس ضریب تبدیل پیشنهادی، نیاز روزانه هر نژاد در حالت نگهداری، قابل محاسبه است. به این مقدار، باید با درنظر گرفتن خصوصیات توپوگرافی، فاصله از منابع آب و رفت و آمد دام به محل استراحت که به مصرف انرژی نیاز دارد، در مناطق مختلف آب و هوایی 30 تا 80 درصد اضافه گردد.